جدیدترین آمار رسمی کشور نشان میدهد که ۲۲ میلیون و ۱۰۲ هزار وسیله نقلیه از مجموع ۴۱ میلیون وسیله در حال تردد، فرسوده محسوب میشوند.
۲۲ میلیون خودرو فرسوده نداریم
نکته مهمی در خصوص این آمار وجود دارد؛ عدد ۲۲ میلیون به معنای تعداد خودروهای فرسوده کشور نیست، بلکه شامل وسایل نقلیه فرسوده به طور کلی است. در مجموع ۴۱ میلیون و ۲۰۶ هزار و ۱۴۸ وسیله نقلیه در کشور در حال تردد هستند که ۲۲ میلیون و ۱۰۲ هزار و ۱۴۰ دستگاه از آنها فرسوده محسوب میشوند. این وسایل نقلیه شامل خودروهای سواری، موتورسیکلت، وانت، تاکسی، اتوبوس، مینیبوس، کامیون و سایر کاربریها میشوند. از این تعداد، ۷ میلیون و ۵۵۲ هزار و ۷۳۰ دستگاه خودروی سواری فرسوده هستند. همچنین، حدود یک میلیون خودروی سواری فرسوده در هشت شهر کشور وجود دارد که ۲۵۰ هزار دستگاه از آنها تاکسیهای فرسوده کلانشهرها را تشکیل میدهند.
نکته مهم: البته باید توجه داشت که مبنای این آمار، اطلاعات ثبت شده در پلیس است و ممکن است جزئیات آن با آمار برخی دستگاهها و سازمانهای دیگر تفاوت داشته باشد. هر یک از این نهادها بخشی از اطلاعات ناوگان را بر اساس حوزه فعالیت خود ثبت و نگهداری میکنند؛ برای نمونه، اطلاعات کامیونها و کشندهها در سازمان راهداری، آمبولانسها در وزارت بهداشت و خودروهای دولتی در دستگاههای مربوطه ثبت میشود. بنابراین ممکن است در جزئیات، اختلافهایی میان آمارها وجود داشته باشد، اما این اختلافها تغییری در تصویر کلی فرسودگی ناوگان ایجاد نمیکند.
جدول کامل فرسودگی ناوگان
اتوبوس و مینیبوس؛ بالاترین نرخ فرسودگی
اتوبوسها با نرخ فرسودگی ۹۰.۹ درصد، فرسودهترین ناوگان کشور هستند. از ۶۵ هزار و ۷۰۳ اتوبوس در حال تردد، ۵۹ هزار و ۷۶۲ دستگاه فرسوده محسوب میشوند. پس از آن، مینیبوسها قرار دارند. از ۱۱۱ هزار و ۱۰۸ مینیبوس در حال تردد، ۹۷ هزار و ۴۵۷ دستگاه فرسوده هستند و نرخ فرسودگی به ۸۷.۷ درصد میرسد. اتوبوسهای درونشهری در کلانشهرها باید با مدلهای برقی یا گازسوز جایگزین شوند. در ناوگان برونشهری نیز جایگزینی اتوبوسهای فرسوده با مدلهای جدید، با ارائه مشوق و تسهیلات مناسب، میتواند مصرف سوخت را کاهش داده و به کاهش سوانح جادهای کمک کند.
۱۱.۴ میلیون موتورسیکلت فرسوده
از ۱۳ میلیون و ۶۶۴ هزار و ۲۱۱ موتورسیکلت در حال تردد، ۱۱ میلیون و ۳۹۵ هزار و ۲۳۸ دستگاه فرسوده هستند. به این ترتیب، ۸۳.۴ درصد موتورسیکلتهای در حال تردد فرسوده محسوب میشوند.
بخش زیادی از موتورسیکلتهای قدیمی کاربراتوری هستند و نسبت به مدلهای جدید مصرف سوخت و آلایندگی بیشتری دارند. به همین دلیل، جایگزینی این موتورسیکلتها میتواند یکی از سادهترین راههای کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا باشد. این کار میتواند با ارائه مشوق برای خرید موتورسیکلت جدید انجام شود تا جایگزینی برای مالک صرفه اقتصادی داشته باشد. در همین حال، فقط حدود ۳ میلیون موتورسیکلت برای اسقاط احراز هویت شدهاند. بنابراین برای شناسایی و تعیین تکلیف بقیه موتورسیکلتهای فرسوده، همکاری پلیس و دیگر دستگاههای مرتبط لازم است.
تاکسیها؛ ۲۵۰ هزار دستگاه فرسوده
از ۳۱۳ هزار و ۴۵۹ تاکسی درونشهری، ۲۵۰ هزار دستگاه فرسوده هستند. یعنی ۷۹.۸ درصد تاکسیهای درونشهری در محدوده فرسودگی قرار دارند. تاکسیها به دلیل تردد روزانه زیاد، مصرف سوخت بالایی دارند. بنابراین خروج تاکسیهای فرسوده از چرخه و جایگزینی آنها با خودروهای جدید باید یکی از اولویتهای نوسازی ناوگان بنزینی باشد. برای انجام این کار نیز ارائه تسهیلات و مشوق اقتصادی به رانندگان ضروری است.
وانتها؛ ۸۰ درصد فرسوده
از ۲ میلیون و ۵۸۳ هزار و ۶۴۳ وانت در حال تردد، ۲ میلیون و ۶۸ هزار و ۵۷۱ خرید بک لینک ارزان دستگاه فرسوده هستند. نرخ فرسودگی این بخش ۸۰.۱ درصد است. وانتها خودروهای کاری هستند و تردد روزانه زیادی دارند. بنابراین جایگزینی آنها با مدلهای جدید میتواند روی مصرف سوخت و آلایندگی اثر قابل توجهی داشته باشد. وانتها در این میان یک ویژگی مهم دارند؛ بخشی از آنها بنزینی و بخشی دیزلی هستند و به همین دلیل نوسازی این ناوگان میتواند همزمان در مصرف بنزین و گازوئیل اثر بگذارد.
مینیبوسها؛ فقط اسقاط کافی نیست
مینیبوسها فقط با مشکل فرسودگی روبهرو نیستند. این ناوگان در سالهای اخیر تا حد زیادی از حمل و نقل شهری و بینشهری کنار گذاشته شده و خودروهای سواری جای آنها را گرفتهاند. در حالی که مینیبوس میتواند تعداد بیشتری مسافر را با هزینه کمتر جابهجا کند، سهم آن در سبد حمل و نقل کشور کاهش پیدا کرده است. بنابراین، در کنار جایگزینی مینیبوسهای فرسوده، افزایش تعداد مینیبوسها در حمل و نقل شهری و بینشهری نیز اهمیت دارد.
۷.۵ میلیون خودروی سواری فرسوده
از ۲۲ میلیون و ۴۶۵ هزار و ۱۱۲ خودروی سواری در حال تردد، ۷ میلیون و ۵۵۲ هزار و ۷۳۰ دستگاه فرسوده هستند. نرخ فرسودگی این بخش ۳۳.۶ درصد است. این عدد نشان میدهد تقریباً یک خودروی سواری از هر سه خودروی سواری در حال تردد فرسوده است. با این حال، برای کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا، اولویت فقط خودروهای سواری شخصی نیست. خودروهای کاری و عمومی به دلیل تردد بیشتر، نقش مهمتری در مصرف سوخت دارند.
کامیونها و کامیونتها
در ناوگان کامیون، ۲۱۴ هزار و ۹۲۱ دستگاه از ۴۶۵ هزار و ۴۰۷ کامیون در حال تردد فرسوده هستند. نرخ فرسودگی این بخش ۴۶.۲ درصد است. در مقابل، از ۵۵۸ هزار و ۱۷۳ کامیونت در حال تردد، ۲۵ هزار و ۹۴۳ دستگاه فرسوده هستند و نرخ فرسودگی این بخش فقط ۶.۴ درصد است. این وضعیت نشان میدهد کامیونتها نسبت به بسیاری از بخشهای دیگر ناوگان شرایط بهتری دارند و افزایش سهم آنها در حمل و نقل نیز میتواند به بهبود راندمان ناوگان کمک کند.
خلأ آماری در خودروهای دولتی و آمبولانسها
در مورد خودروهای دولتی، فقط تعداد خودروهای فرسوده مشخص است. در این آمار ۴۱ هزار و ۵۸۱ خودروی دولتی فرسوده ثبت شده، اما تعداد کل خودروهای دولتی در حال تردد مشخص نیست. بنابراین نمیتوان گفت چند درصد ناوگان دولتی فرسوده است. این در حالی است که دولت خود یکی از متولیان اصلی سیاستهای اسقاط و نوسازی است. در مورد آمبولانسها شرایط برعکس است. تعداد آمبولانسهای در حال تردد ۱۵ هزار و ۴۳۹ دستگاه اعلام شده، اما تعداد آمبولانسهای فرسوده مشخص نیست. برای «سواری کار» نیز ۱۲۳ هزار و ۷۷۲ دستگاه فرسوده ثبت شده، اما تعداد کل این ناوگان مشخص نیست. این عنوان عمدتاً به خودروهای کاری مانند وانتها اشاره دارد، اما به دلیل نبود اطلاعات کامل رسمی نمیتوان ترکیب دقیق آن را مشخص کرد و کاربریهایی مانند ون نیز ممکن است در این گروه قرار گرفته باشند. در گروه «سایر» نیز ۵۰ هزار و ۹۰۴ وسیله نقلیه در حال تردد ثبت شده، اما تعداد فرسودههای این گروه مشخص نیست.
شاهکلید مصرف سوخت، نوسازی ناوگان کاری است
این آمار یک نکته روشن دارد: برای کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا، تمرکز فقط روی خودروهای سواری کافی نیست. موتورسیکلتها، تاکسیها، وانتها، اتوبوسها و مینیبوسها نرخ فرسودگی بالایی دارند و بیشتر آنها نیز وسیله نقلیه کاری یا عمومی هستند. بنابراین نوسازی این بخشها میتواند اثر بیشتری بر مصرف سوخت داشته باشد. جایگزینی موتورسیکلتهای فرسوده، خروج تاکسیهای فرسوده، نوسازی وانتها و اتوبوسها و بازگرداندن مینیبوس به سبد حمل و نقل، اقداماتی هستند که میتوانند هم مصرف بنزین و گازوئیل را کاهش دهند و هم راندمان حمل و نقل کشور را بالا ببرند. در این مسیر، مشوق اقتصادی و تسهیلات مناسب اهمیت زیادی دارد؛ چون بدون ایجاد صرفه اقتصادی برای مالک، جایگزینی میلیونها وسیله نقلیه فرسوده عملی نیست.
۲۲ میلیون وسیله نقلیه فرسوده
در مجموع، از ۴۱ میلیون و ۲۰۶ هزار و ۱۴۸ وسیله نقلیه در حال تردد کشور، ۲۲ میلیون و ۱۰۲ هزار و ۱۴۰ دستگاه فرسوده هستند؛ یعنی ۵۳.۶ درصد کل ناوگان. اما این ۲۲ میلیون دستگاه را نباید «۲۲ میلیون خودرو» نامید. این عدد مربوط به مجموع وسایل نقلیه فرسوده است و خودروهای سواری تنها بخشی از آن را تشکیل میدهند. در عین حال، همین آمار نشان میدهد اگر هدف کاهش مصرف سوخت است، یکی از مهمترین نقاط شروع، نوسازی خودروهای کاری، تجاری، ناوگان عمومی و موتورسیکلتهاست؛ نه اینکه تمام مسئله را فقط در خودروهای سواری شخصی جستجو کنیم.